Artysta: Józef Brandt
Rok: 1867
Nurt artystyczny: Polskie malarstwo batalistyczne
Wydarzenie historyczne: Bitwa pod Chocimiem, 1621 rok
Alternatywny tytuł: Chodkiewicz pod Chocimiem
To reprodukcja monumentalnego obrazu batalistycznego „Bitwa pod Chocimiem”, znanego również jako „Chodkiewicz pod Chocimiem”, namalowanego przez Józefa Brandta w 1867 roku. Dzieło przedstawia szarżę polsko-litewskiej jazdy podczas walk z wojskami Imperium Osmańskiego pod Chocimiem w 1621 roku, z hetmanem wielkim litewskim Janem Karolem Chodkiewiczem na czele. Obraz należy do najważniejszych wczesnych osiągnięć Brandta i stanowi przykład XIX-wiecznego polskiego malarstwa batalistycznego. Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie.
Bitwa pod Chocimiem w 1621 roku była jednym z najważniejszych starć wojny polsko-tureckiej z lat 1620–1621. Po klęsce wojsk Rzeczypospolitej pod Cecorą w 1620 roku Imperium Osmańskie, rządzone przez sułtana Osmana II, rozpoczęło wielką wyprawę wojenną przeciwko Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Armia polsko-litewska, wspierana przez sprzymierzonych Kozaków zaporoskich, zajęła ufortyfikowane pozycje w pobliżu twierdzy Chocim nad Dniestrem, na terenie dzisiejszej Ukrainy.
Obroną wojsk Rzeczypospolitej dowodził hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz (1560–1621), jeden z najwybitniejszych dowódców wojskowych swojej epoki, znany między innymi ze zwycięstwa nad Szwedami pod Kircholmem w 1605 roku. Sprzymierzonymi siłami kozackimi dowodził Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny. Przez kilka tygodni obrońcy odpierali kolejne ataki znacznie liczniejszej armii osmańskiej, wykorzystując fortyfikacje, artylerię, piechotę i kontrataki jazdy.
Brandt uwiecznił dynamiczny moment szarży kawalerii przeciwko wojskom tureckim. W głębi kompozycji, po lewej stronie, widoczny jest Jan Karol Chodkiewicz na białym koniu, z uniesioną buławą hetmańską, dający sygnał do ataku. Przez pole bitwy przemieszczają się oddziały konnych żołnierzy, a tumany kurzu i dymu ograniczają widoczność. Rozległe, biało-szare niebo kontrastuje z gwałtownym ruchem wojsk, podkreślając skalę i dramatyzm przedstawionego starcia.
Ważnym elementem obrazu jest przedstawienie polskiej husarii i XVII-wiecznej jazdy, która odegrała znaczącą rolę w historii militarnej Rzeczypospolitej. Charakterystyczne uzbrojenie, stroje, konie i wyposażenie wojskowe odzwierciedlają zainteresowanie Brandta dawną sztuką wojenną. Artysta z wielką uwagą studiował historyczne uzbrojenie, oporządzenie jeździeckie oraz źródła opisujące kampanie wojenne, starając się połączyć wiarygodność szczegółów z efektowną kompozycją malarską.
Jan Karol Chodkiewicz zmarł 24 września 1621 roku, jeszcze przed zakończeniem kampanii chocimskiej. Dowództwo nad wojskami Rzeczypospolitej przejął następnie Stanisław Lubomirski. Walki zakończyły się zawarciem porozumienia pokojowego w październiku 1621 roku, które powstrzymało dalszy marsz armii osmańskiej. Obrona Chocimia stała się jednym z ważnych wydarzeń w polskiej pamięci historycznej, upamiętnionym również w literaturze, między innymi w poemacie „Wojna chocimska” Wacława Potockiego.
Obraz powstał w 1867 roku, kiedy ziemie polskie znajdowały się pod zaborami Rosji, Prus i Austrii. Przedstawienia dawnych zwycięstw i dowódców Rzeczypospolitej odgrywały wówczas istotną rolę w zachowywaniu pamięci o niepodległym państwie. Brandt, należący do czołowych przedstawicieli monachijskiej szkoły malarstwa, specjalizował się w scenach batalistycznych, kawaleryjskich i historycznych, szczególnie związanych z dziejami Polski w XVII wieku.
Kompozycja wyróżnia się panoramicznym formatem, niezwykłą dynamiką ruchu koni, realistycznym przedstawieniem uzbrojenia i atmosferą pola bitwy. Brandt wykorzystał kontrasty światła, dymu i ruchu, aby oddać gwałtowność kawaleryjskiego starcia. Dzieło zostało zaprezentowane w Paryżu w 1867 roku, przyczyniając się do rozwoju międzynarodowej kariery młodego malarza.
Obraz został namalowany techniką olejną na płótnie i mierzy 190 × 337 cm. Józef Brandt (1841–1915) należał do najwybitniejszych polskich malarzy batalistycznych XIX wieku, szczególnie cenionych za przedstawienia koni, jeźdźców, Kozaków i historycznych kampanii wojennych.
Dziś „Bitwa pod Chocimiem” pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł wczesnej twórczości Brandta, ukazującym hetmana Jana Karola Chodkiewicza, polską jazdę, wojnę z Imperium Osmańskim oraz militarną historię Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
