Artysta: Jan Matejko
Rok: 1888
Nurt artystyczny: Polskie malarstwo historyczne
Wydarzenie historyczne: Bitwa pod Racławicami, 4 kwietnia 1794 roku
To reprodukcja monumentalnego obrazu historycznego „Kościuszko pod Racławicami”, namalowanego przez Jana Matejkę w 1888 roku. Dzieło przedstawia Tadeusza Kościuszkę i zwycięskich polskich powstańców po bitwie pod Racławicami, stoczonej 4 kwietnia 1794 roku, jednym z najsłynniejszych starć insurekcji kościuszkowskiej przeciwko rosyjskiej dominacji. Łącząc historyczne szczegóły, dramatyczną kompozycję i patriotyczną symbolikę, obraz upamiętnia walkę o niepodległość Polski oraz udział zwykłych obywateli w obronie ojczyzny. Oryginał znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
Bitwa pod Racławicami rozegrała się podczas insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku, narodowego powstania skierowanego przeciwko rosyjskiej dominacji i politycznym konsekwencjom rozbiorów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Po I rozbiorze Polski w 1772 roku i II rozbiorze w 1793 roku Rzeczpospolita utraciła rozległe terytoria na rzecz sąsiednich mocarstw. 24 marca 1794 roku Tadeusz Kościuszko ogłosił w Krakowie rozpoczęcie powstania, obejmując przywództwo nad walką o przywrócenie suwerenności państwa.
4 kwietnia 1794 roku siły Kościuszki starły się pod Racławicami z wojskami rosyjskimi dowodzonymi przez generała Aleksandra Tormasowa. W polskiej armii, obok regularnej piechoty i kawalerii, walczyły również oddziały kosynierów — chłopskich ochotników uzbrojonych w kosy osadzone pionowo na długich drzewcach. Podczas bitwy odegrali oni istotną rolę w szturmie na rosyjskie pozycje artyleryjskie i zdobyciu nieprzyjacielskich dział.
Jednym z najbardziej znanych uczestników starcia był Wojciech Bartosz Głowacki, chłopski żołnierz, któremu tradycja przypisuje szczególne zasługi podczas zdobywania rosyjskich armat. Jego postawa stała się trwałym symbolem udziału chłopstwa w polskiej walce o niepodległość. Chociaż zwycięstwo pod Racławicami nie zmieniło zasadniczo sytuacji militarnej powstania, miało ogromne znaczenie moralne i wzmocniło pozycję Kościuszki jako przywódcy narodowego.
Zamiast przedstawiać najbardziej gwałtowny moment walki, Matejko ukazał dramatyczną scenę zwycięstwa i jego uczestników. W centrum kompozycji znajduje się Tadeusz Kościuszko na koniu, otoczony przez żołnierzy, oficerów i chłopskich kosynierów. Artysta podkreśla relację między naczelnikiem powstania a zwykłymi ludźmi, którzy przyczynili się do odniesienia zwycięstwa. Obecność zdobytej artylerii, wyposażenia wojskowego i postaci reprezentujących różne warstwy społeczne wzmacnia historyczny przekaz dzieła.
Jednym z najważniejszych tematów obrazu jest udział polskiego chłopstwa w walce o sprawę narodową. Kościuszko rozumiał znaczenie mobilizacji mieszkańców wsi i dążył do poprawy ich położenia, czego wyrazem był między innymi Uniwersał połaniecki z 7 maja 1794 roku, ograniczający niektóre obowiązki pańszczyźniane i zapewniający chłopom częściową ochronę. W obrazie Matejki kosynierzy stają się symbolem solidarności społecznej, odwagi i możliwości zjednoczenia różnych stanów w obronie Rzeczypospolitej.
Dzieło powstało w 1888 roku, kiedy Polska pozostawała pod zaborami Rosji, Prus i Austrii. Dla współczesnych Matejce odbiorców bitwa pod Racławicami była czymś więcej niż zwycięstwem militarnym — przypominała o chwili, gdy Polacy z różnych warstw społecznych połączyli siły we wspólnej walce o przetrwanie narodu. Przedstawiając Kościuszkę razem z chłopskimi żołnierzami, Matejko podkreślił znaczenie jedności narodowej, pamięci historycznej i nieustającego dążenia do niepodległości.
Kompozycja wyróżnia się monumentalnymi rozmiarami, bogactwem szczegółów historycznych mundurów, wyrazistymi postaciami i starannie zaplanowanym układem grup żołnierzy. Matejko połączył drobiazgową dbałość o wyposażenie wojskowe i stroje z epoki z teatralnym przedstawieniem wydarzenia historycznego. Obraz przekształca scenę po zakończonej bitwie w szerszą refleksję nad przywództwem, patriotyzmem, wspólnym poświęceniem i rolą zwykłych ludzi w kształtowaniu historii.
Obraz został namalowany techniką olejną na płótnie i mierzy około 465 × 879 cm, co czyni go jednym z największych dzieł historycznych Matejki. Jan Matejko (1838–1893) należał do najwybitniejszych polskich malarzy historycznych, znanych z monumentalnych kompozycji przedstawiających polityczne, militarne i kulturowe dzieje Polski oraz Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Dziś „Kościuszko pod Racławicami” pozostaje jednym z najważniejszych arcydzieł XIX-wiecznego polskiego malarstwa historycznego, cenionym za monumentalne przedstawienie insurekcji kościuszkowskiej, bitwy pod Racławicami, walki o niepodległość Polski i udziału chłopskich kosynierów w historii narodu.
